Фактичка заблуда и отстапување во причинскиот процес

Клучни зборови: фактичка заблуда; умисла; небрежност; причински процес; aberratio ictus; правна заблуда; член 14 од Кривичниот законик.

1. Зошто последицата сама не ја утврдува умислата

Кривичната одговорност не може да се заснова само на она што објективно настанало. Потребно е и да се утврди како сторителот ја сфаќал фактичката ситуација во моментот на поведението. Фактичката заблуда го отвора токму тоа прашање: дали реалните околности што го сочинуваат делото се совпаѓаат со сфаќањето на лицето и какво е правното значење на разликата?

Член 14 од Кривичниот законик го поврзува незнаењето за факти што го сочинуваат делото со исклучување на умислата. За небрежна одговорност мора дополнително да се испита дали самото незнаење било резултат на небрежност. Затоа заблудата не е ниту универзална основа за неказнивост ниту само олеснувачка околност. Може да ја промени самата правна квалификација или да ја исклучи кривичната одговорност. ^[1]

Оваа анализа предлага разлика меѓу заблуда за фактичко обележје на делото и отстапување во начинот на кој реално настанува посакуваната последица. Првото се однесува на содржината на свеста; второто бара оцена дали реалниот причински процес останува во опфатот на виновното поведение. Не секое незнаење е правно релевантно, ниту секој причински детаљ морал да биде предвиден.

2. Предметот на фактичката заблуда

Заблудата може да се однесува на предметот на делото, својството на жртвата, природата на дејствието, посебни околности или друг факт што е дел од составот. Кога лице зема предмет за кој навистина верува дека е негов, прашањето не е дали ја прочитало одредбата за кражба, туку дали е свесно дека предметот му припаѓа на друг. Сепак, не секоја погрешна оцена на секојдневна ситуација значи незнаење факт што сочинува дело.

Разликата се илустрира преку туѓ имот. Уверувањето дека конкретен предмет е свој поради фактичка забуна се разликува од свесно земање туѓ имот со верување дека тоа е дозволен начин за наплата на долг. Во вториот случај, фактите може правилно да се сфатени, но правото на самопомош да е погрешно разбрано. Дали постојат обележја на кражба, противправно самовластие или друго дело мора да се реши одделно, а не со автоматско повикување на член 14. ^[1]

Кај околности што го квалификуваат делото за потежок третман, мора да се испита субјективниот однос што го бара законот. Потешка квалификација не може да се изведе само од објективното постоење на посебна особеност. Обратно, не може општо да се тврди дека незнаењето секогаш го исклучува квалифицираното дело: член 11 став 5 содржи посебно правило за дополнителни општествено опасни последици. Секоја особеност мора да се смести во обележјата на делото и да се оцени според применливите правила за вина. ^[1]

3. Фактичка заблуда, правна заблуда и нормативни обележја

Разликата меѓу факт и право станува посложена кога делото користи нормативни поими: службено лице, туѓ имот, службен документ или дозвола. Сторителот не мора да ја знае точната правна дефиниција. Важна е свеста за фактичката и општествената суштина на околноста што правото ја вреднува. Недостигот на правно образование не значи недостиг на умисла.

Обратно, правниот карактер на околноста не дозволува фиктивно знаење за фактите што ја создаваат. Толкувачката одлука бр. 1 од 7 јуни 2016 г. во толкувачкиот предмет бр. 1/2016 на Општото собрание на Кривичната колегија на Врховниот касационен суд го испитува знаењето за претходна административна казна кај делото од член 343в став 2. Судот ја разликува важноста на доставување без присуство на примателот од докажувањето реално знаење: ниту законската фикција на доставување ниту отсуството на лично доставување не го заменуваат фактичкото испитување. ^[2]

Како метод, овој став има значење надвор од конкретното дело: процесен акт може да создаде правни последици без сам да го докажува субјективниот однос на адресатот. Обратно, знаењето може да се утврди преку други дозволени докази. Реалната свест мора да се анализира наместо да се претпоставува во корист на обвинението или одбраната.

4. Исклучена умисла и можна небрежна одговорност

Откако ќе се утврди фактичка заблуда, анализата не завршува со отсуството на умисла. Мора да се определи дали конкретното дело е казниво и кога е сторено небрежно и дали незнаењето произлегло од непочитување грижа што била потребна и можна. Небрежното поведение е казниво само во законски предвидените случаи. Затоа не постои општо дело „небрежна кражба“ што автоматски ја заменува исклучената умисла. ^[1]

Потребната грижа не може да се одреди само според неповолниот резултат. Мора да се утврди што конкретно можело да се провери, која причина за проверка постоела и дали лицето ја имало потребната можност. Неможноста да се препознае факт и неоправданото одбивање достапна проверка се различни ситуации.

Да разгледаме работник што ја користи содржината на погрешно означен сад. Ако означувањето и работната организација не давале причина за сомнеж, заблудата мора поинаку да се оцени од ситуација во која свесно биле занемарени јасни предупредувачки знаци. Туѓата грешка во означувањето не ја исклучува нужно одговорноста на работникот, но ниту автоматски ја создава. Секој учесник одговара за својот потребен стандард на грижа.

5. Погрешен идентитет и отстапување на ударот

Погрешниот идентитет на непосредно засегнатата цел и отстапувањето на ударот не смеат да се спојат во една категорија. Во првата ситуација, сторителот го насочува поведението кон лицето што го восприема, но погрешно го идентификува. Во втората, дејствие насочено кон една цел засега друга поради отстапување на извршувањето или причинскиот процес.

Кога избраното и восприеменото лице е тоа што навистина е засегнато, но името му е погрешно, грешката може да е нерелевантна за основното дело ако правно важните особености се совпаѓаат. Ако својството на лицето е конститутивно или квалифицирачко обележје, прашањето бара дополнителна оцена. Биографскиот идентитет и кривичноправното својство не се исто.

При отстапување на ударот, традиционално означено како aberratio ictus, не е доволно да се тврди дека умислата се „пренесува“ кон реалната жртва. Кривичниот законик не содржи општо правило за таков автоматски пренос. Испитувањето мора да ги опфати првичната цел, предвидувањето штета за други и односот на сторителот кон таа можност. ^[1]

Пристапот претпочитан овде ја конкретизира вината за секоја засегната цел. Кога се докажани директна умисла кон едно лице и небрежно предизвикување во однос на друго, може да се разгледа обид во стек со небрежно дело ако се исполнети релевантните обележја и условите за стек. Анализата е различна кога штетата за другото лице била свесно прифатена. Ова е образложена рамка за диференцирање, а не тврдење дека сите случаи нужно добиваат иста однапред определена квалификација.

6. Суштествени и несуштествени отстапувања во причинскиот процес

Умислата не бара сторителот да го предвидел секој физички детаљ на причинската врска. Но кај делата со последица мора да постои суштинска врска меѓу поведението сфатено од сторителот и реално настанатата последица. „Несуштествено отстапување“ е корисно само ако се објасни зошто разликата не ја менува природата на предизвикувањето опфатено со вината.

Практично упатство е да се праша дали се остварила опасноста создадена со умисленото поведение или настанал квалитативно различен независен процес. Релевантни се временската близина, механизмот, интервенцијата на трети лица и необичниот развој. Ниеден фактор не е самостојно доволен: редок медицински механизам не е нужно непредвидлив во кривичното право, а временската близина не докажува причинска врска.

Мора да се разликуваат два приговора. Првиот е дека поведението воопшто не ја предизвикало последицата. Вториот е дека предизвиканата последица не била опфатена со утврдената умисла. Отфрлањето на едниот не го побива автоматски другиот. Правно релевантната причинска врска и вината се одделни обележја на обвинението.

7. Последователни дејствија и погрешно уверување за довршување

Особено поучни се случаи во кои сторителот верува дека последицата веќе настанала, а таа реално следува од подоцнежно дејствие. Теоретската формула „општа умисла“ не смее да ја избрише потребата да се утврди субјективниот однос кон секое суштествено дејствие. Почетната намера не го прави автоматски секое следно дејствие умислено предизвикување на истата последица.

Да разгледаме аналитички пример: лице напаѓа со намера да предизвика смрт, погрешно верува дека жртвата е мртва и презема друго дејствие што реално ја предизвикува смртта. Мора да се утврдат причината за смрт, моментот кога настанало погрешното уверување и дали подоцнежното поведение го продолжило првичното извршување или било независно дејствие со друг облик на вина.

Според доказите, можат да се разгледаат различни конструкции: довршено умислено дело со несуштествено отстапување; обид во стек со подоцнежно небрежно предизвикување; или друга квалификација кога обележјата на небрежна одговорност отсуствуваат. Изборот се заснова на конкретните обележја на применливите дела, а не на општиот впечаток за прекорноста на сторителот. Однапред усвоена квалификација не ја заменува потребната медицинска или техничка реконструкција.

8. Докажување заблуда и заштита од ретроспективни претпоставки

Заблудата вклучува и факти и правна оцена. Може да се утврди преку објаснувањата на обвинетиот, поведението пред и по дејствието, комуникации, документи, околните услови и специјализирани мислења. Исказот „не знаев“ сам не е доволен, но отсуството на признание не дозволува умислата да се претпостави. Правото на молчење не е доказ за свест. ^[3]

Обвинителниот акт и судското образложение мора да утврдат што точно сфаќало лицето. Формулата „постапил умислено“ не решава спор за знаење за конкретно својство, содржината на предмет или фактички предуслов. Кога доказите дозволуваат суштински различни сфаќања кај сторителот, тие можности мора да се испитаат наместо да се отфрлат со повикување на тежината на последиците.

Вештачењето може да ја објасни способноста за восприемање или медицинскиот механизам, но не го заменува судскиот заклучок за умислата. Стандардот на докажување од член 303 од Кодексот за кривична постапка важи и за субјективните обележја. Затоа докажаната свест мора да се разликува од претпоставка како некој во положбата на обвинетиот „требало“ да мисли. ^[3]

9. Заклучок

Фактичката заблуда и отстапувањето во причинскиот процес се различни основи за испитување виновно предизвикување. Првата се однесува на незнаење факти што го сочинуваат делото; второто на односот меѓу очекуваниот и реалниот механизам на настанување на последицата. Го делат принципот дека објективниот резултат не може да ја замени докажаната вина.

Веродостојната практична анализа ги следи точното дело, релевантниот факт, реалното сфаќање, причинскиот механизам, обликот на вина и дури потоа конечната правна квалификација. Тоа избегнува и автоматско ослободување за секое тврдено незнаење и автоматско припишување секоја последица што некако следува по почетно прекорно поведение.

Оваа статија е општо изложување на правната теорија и практика. Конкретниот предмет бара разгледување на законот применлив во релевантниот момент и на член 2 од Кривичниот законик. Хипотетичките примери служат само за правна анализа и не опишуваат вистински предмети.