Причинска врска кај кривични дела сторени со несторување

Клучни зборови: несторување; причинска врска; должност за постапување; можност за спречување; небрежност; професионална одговорност; докажување.

1. Несторувањето како основа за индивидуална кривична одговорност

Најтешкото прашање за кривичното несторување не е зошто лицето не постапило, туку зошто настанатата штета може да му се припише како нешто што тоа го предизвикало. Постои граница меѓу моралната осуда на пасивноста и кривичната одговорност за смрт, телесна повреда или имотна штета. Таа граница не може да се премине само со утврдување дека навремената интервенција би била пожелна. Мора да се утврдат конкретна должност за постапување, вистинска можност за нејзино исполнување, причинска врска и потребниот облик на вина.

Кривичниот законик го признава несторувањето како облик на поведение, но не содржи општа формула што секоја неисполнета должност ја претвора во предизвикување на сите подоцнежни штети. Примената на членовите 9 став 1 и 11 и на соодветното дело од Посебниот дел бара секој предуслов да се испита одделно. Особено е важен принципот на индивидуална одговорност од член 35: членството во медицински тим, претпријатие или административно тело не го заменува докажувањето на индивидуалното поведение. ^[1]

Централната теза на ова истражување е дека причинската врска кај несторувањето мора да се испита на три различни нивоа: фактичка можност за спречување на конкретната последица; дали спречувањето на таа последица спаѓало во правната должност на лицето; и виновното пропуштање да се исполни таа должност. Мешањето на овие нивоа создава ризик организацискиот неуспех да се претвори во кривична одговорност без вина.

2. Правно релевантно несторување и предизвикување последица

Делата што го казнуваат неисполнувањето на определена должност мора да се разликуваат од делата со последица сторени со несторување. Кај првите, законот може да не бара дополнителна штета. Кај вторите, последицата е обележје на делото и обвинението мора да ја утврди нејзината врска со конкретното пропуштање. Неукажувањето помош и предизвикувањето смрт со повреда на посебна должност за грижа не се меѓусебно заменливи правни квалификации. ^[1]

Лицето може да повредило професионално правило без таа повреда да ја предизвикала смртта на жртвата. Можно е и обратното: пропуштањето да има причинско значење, но да недостига доказ за потребната вина. Затоа заклучокот дека „имало повреда и настапила смрт“ е почетно фактичко утврдување, а не завршен кривичноправен силогизам.

Кај дело со последица, мора да се конкретизира и самата последица. Не е доволно да се дискутира дали жртвата на крајот би умрела од основната болест. Важно е дали конкретната смрт, настапена во утврденото време и по утврдениот механизам, можела да се спречи. Претходната ранливост не ги лишува животот и здравјето од кривичноправна заштита.

3. Извор и опфат на должноста за постапување

Кривичноправната анализа започнува со прашањето кој бил должен да изврши конкретна постапка, врз која правна основа и во кој период. Изворот може да биде законска одредба, правно уредена професионална функција или конкретно задолжување во правно признаен однос. Договорот или описот на работното место може да ја конкретизира должноста, но не може сам по себе да создаде ново кривично дело. Кога делото вклучува барања од други правила, мора да се утврди применливото правило наместо апстрактно да се повикува на „добра практика“. ^[1]

Поимот „гарант“ е корисен како теоретски опис на лице задолжено да заштитува конкретно правно добро или да контролира извор на опасност. Сепак, тој не е самостојна законска основа за осуда. Мора да се објасни зошто конкретното лице ја имало должноста, со кои средства располагало и дали опасноста спаѓала во содржинскиот опфат на доделената функција.

Претходното создавање опасност може да биде релевантно и за подоцнежните должности. Тоа не повлекува неограничена одговорност за секој подоцнежен неповолен развој. Мора да се утврдат правната основа на потребната интервенција, нејзината врска со конкретно создадениот ризик и фактичката можност тој ризик да се контролира. Спротивниот пристап би ја претворил претходната причинска историја во претпоставка за вина.

При промена на смени или предавање на работата, особено е важно да се разликуваат должностите за лично постапување, за известување и за организирање постапување од друго надлежно лице. Пренесувањето информации не ја исполнува автоматски веќе постојната должност за непосредна интервенција. Обратно, недостигот на раководни овластувања не може да се игнорира кога обвинението му припишува организациски пропуст на обичен вработен.

4. Реална можност и временски прозорец за интервенција

Потребната постапка мора да била практично можна. Релевантни се расположливите ресурси, времето за реакција, квалификациите, пристапот до соодветниот објект и можноста да се обезбеди помош. Барањето не е ограничено на физичката способност: лице без потребните овластувања може да биде должно да крене тревога, но да нема право самостојно да изврши определена специјализирана активност.

Оцената мора да се постави во моментот кога била потребна интервенцијата. Подоцнежното знаење за настанатата штета не докажува дека лицето претходно ги имало истите информации. Објективната можност за спречување се однесува на состојбата на процесот; вината се однесува на тоа што лицето знаело или било должно и можело да утврди тогаш. Овие прашања се поврзани, но не се идентични.

Ако последицата веќе била неповратна пред да настане должноста, подоцнежното пропуштање не можело да ја предизвика. Пропуштањето може да претставува друго дело или дисциплинска повреда, но тежината на прекорното поведение не може да ја воспостави причинската врска со веќе неповратна последица.

5. Контрафактичка оцена и нејзините граници

Кај сторувањето, вообичаеното прашање е како поведението ја променило реалноста. Кај несторувањето, потребно е да се реконструира што би се случило ако потребната постапка била извршена навреме. Ова условно испитување не е произволна хипотеза: мора да се заснова на утврдени факти и веродостојно специјализирано знаење. Хипотетички се додава не идеалното поведение на сезнаен професионалец, туку конкретната законита постапка што била потребна и можна.

Во практиката треба последователно да се постават три прашања. Која точна постапка била пропуштена? Кој бил последниот момент во кој таа можела да влијае врз процесот? Каков ефект би имала врз конкретната последица при докажаните фактички услови? Одговор како „интервенцијата веројатно би помогнала“ ги остава неодредени и механизмот и степенот на можноста за спречување.

Кривичната постапка не дозволува осуда врз основа на претпоставки. Член 303 од Кодексот за кривична постапка бара обвинението да биде докажано несомнено, додека член 103 не бара обвинетиот да ја докажува својата невиност. Затоа статистичкото намалување на ризикот не може само по себе да го замени доказот дека конкретното пропуштање ја предизвикало последицата што е обележје на делото. ^[2]

Ова не бара математичка сигурност, која е недостижна во емпириската наука. Разликата е меѓу образложен заклучок од доказите во целина и нерешена причинска неизвесност. Теоријата на зголемен ризик може да го насочува испитувањето, но не смее да дејствува како самостојна претпоставка за причинска врска. Исто така, загубата на шанса за подобар исход не е автоматски еднаква на предизвикување смрт според Кривичниот законик.

6. Повеќекратни пропуштања и интервенција на трети лица

Кога повеќе лица постапуваат или пропуштаат да постапат последователно, причинската анализа мора да остане индивидуализирана. Подоцнежна професионална грешка не ја прекинува нужно врската меѓу претходното пропуштање и штетата. Ако почетната повреда придвижила процес, а подоцнежната го влошила, повеќе постапки може да имаат причинско значење.

Илустрација е пресудата бр. 63 од 30 јули 2020 г. во кривичниот предмет бр. 175/2020 на Врховниот касационен суд, Втор кривичен оддел. Судот испитал последователни пропуштања во акушерско-гинеколошката нега и не прифатил дека подоцнежното поведение на друг лекар или преместувањето во друга здравствена установа нужно ја прекинува почетната причинска врска. Истовремено, ги разграничил повредите поврзани со последицата од други наводни повреди што не оправдувале одговорност за таа последица. ^[3]

Овој пристап не создава колективна вина на тимот. Кога повеќе лица небрежно предизвикуваат штета, одговорноста на секое мора да се испита независно; соучесништвото според член 20 од Кривичниот законик претпоставува умислено дело. Не е доволно што сите работеле во истата организација или можеле заеднички да придонесат за подобар исход. ^[1]

Поведението на жртвата исто така не е универзална основа за исклучување на причинската врска. Мора да се утврди дали тоа поведение создало независен процес, дали било предвидлив елемент на почетната опасност и дали должноста на лицето вклучувала заштита токму од таа реакција. Граѓанскоправниот придонес кон штетата не може механички да се пренесе во процентуално намалување на кривичната одговорност.

7. Вештачењето и границите на специјализираното знаење

Вештакот го испитува техничкиот, медицинскиот или другиот специјализиран механизам. Судот одлучува дали се исполнети обележјата на кривичното дело. Прашања како „дали обвинетиот е виновен?“ или „дали е сторено кривично дело?“ не можат да му се делегираат на вештак. Наодот и мислењето мора да се испитаат и оценат заедно со другите докази. ^[2]

Правилно формулираната задача за вештачење треба да ги опфати алтернативните механизми што ја предизвикуваат штетата, моментот кога последицата станала неповратна, ефектот на конкретната пропуштена постапка и податоците што ја разликуваат веројатноста од утврден причински механизам. При несогласување на вештаците, мора да се разјаснат фактичките претпоставки на несогласувањето наместо едноставно да се претпочита мислењето со повеќе потписи.

Недостигот на документација може да го отежни докажувањето, но не оправдува превртување на товарот на докажување. Нецелосен регистар, недостасувачко набљудување или несоставен записник мора да се оценат во однос на обвинението. Овие пропуштања не го докажуваат автоматски ниту конкретниот физиолошки механизам ниту умислата.

8. Хипотетички пример и редослед на правната оцена

Следното е аналитички пример, а не опис на вистински предмет. Дежурен вработен е должен да активира итно запирање при определен сигнал. Не го прави тоа и настанува тешка повреда. Утврдувањето на сигналот, пропуштањето и повредата не е доволно за одговорност. Потребни се докази дали системот работел, дали навременото запирање можело да ја спречи конкретната повреда и дали вработениот можел да го препознае сигналот.

Ако автоматската заштита била неповратно оштетена пред смената и рачното запирање не можело да влијае врз исходот, самата повреда на упатството не докажува причинска врска преку тоа пропуштање. Ако, пак, рачното запирање функционирало и навременото активирање би го прекинало опасниот процес, останува да се оценат знаењето, потребниот стандард на грижа и конкретниот облик на вина.

Кога има докази дека вработениот не бил обучен, неговите способности и должности мора да се разграничат од можната повреда на должностите на раководителот. Организациската вина на раководителот не ја апсорбира индивидуалната одговорност на вработениот; ниту вработениот смее да се користи како замена за неистражени раководни пропусти.

9. Заклучок

Причинската врска кај несторувањето не е кривичноправна претпоставка изведена од неисполнета должност. Таа е самостојно обележје што бара доказ дека конкретно утврдена, потребна и можна постапка би ја спречила конкретната последица. Правната должност го одредува опфатот на одговорноста, додека вината одредува дали утврденото предизвикување е казниво.

Во практиката мора да се избегнат две симетрични грешки: осуда за секоја штета што следи по професионално пропуштање и исклучување на причинската врска секогаш кога дејствувале и други фактори. Законитиот заклучок лежи во индивидуализираната врска меѓу должноста, времето за интервенција, фактичкиот механизам и виновниот однос кон последицата.

Оваа статија е општо изложување на правната теорија и практика. Конкретниот предмет бара разгледување на законот применлив во релевантниот момент и на член 2 од Кривичниот законик. Хипотетичките примери служат само за правна анализа и не опишуваат вистински предмети.