Доброволно откажување и активно каење во бугарското кривично право

Клучни зборови: доброволно откажување; активно каење; подготовка; обид; кривично учество; надомест на штета; ослободување од казна.

1. Откажувањето од дело и последователното поведение се различни институти

Кривичното право ги поттикнува спречувањето криминални последици и обновувањето на засегнатите интереси, но не му дава на секое последователно добро дејствие ист ефект. Откажувањето од довршување, спречувањето на последицата, враќањето на одземеното и изразувањето жалење се фактички и правно различни дејствија.

Доброволното откажување е уредено во врска со подготовка, обид и одредени форми на учество. Поведението опишано како активно каење има различни појавни форми: посебен основ за ослободување од казна, основ за полесна квалификација или околност за казнување. Ниту една општа одредба не вели дека признание или надомест го брише секое дело. ^[1]

Клучната теза е дека ефектот се определува со три прашања: до кој стадиум стигнало делото; што точно сторило лицето; и каква последица законот му придава на тоа поведение. Психолошкото жалење не го заменува бараното дејствие, а корисен исход не утврдува автоматски доброволност.

2. Откажување при подготовка

Подготовката опфаќа создавање услови за намераното дело пред да започне извршувањето. Казнива е само кога законот изречно предвидува. Член 17(3) од Кривичниот законик предвидува ослободување од казна кога лицето по сопствена волја се откажува од сторување. Пред да се разгледува откажување, мора прво да се утврди казнива подготовка, а не само умисла или двосмислено секојдневно дејствие. ^[1]

Откажувањето мора да биде вистинско, а не одложување до попогоден момент. Продажба на едно средство и набавка на друго или привремено прекинување додека стивне ризикот од откривање не можат изолирано да се сметаат за дефинитивно откажување. Важно е дали лицето се откажало од конкретното намерано дело.

Тоа што подготовката не се казнува поради доброволно откажување не ја исклучува одговорноста за друго веќе довршено дело. Ако подготвителната активност самостојно исполнува такво дело, се применува начелото изразено во член 19. Законот го поттикнува откажувањето од намераниот напад; не дава општа амнестија за неговата претходна историја. ^[1]

3. Недовршен и довршен обид

Кај недовршен обид, лицето не го извршило целото извршно дејствие. Доброволното откажување тогаш може да се состои од дефинитивно престанување по сопствена волја. Кај довршен обид, извршувањето е направено, но последицата сè уште не настапила. Тогаш само престанување со активност не е доволно: последиците мора да се спречат. Разликата произлегува од член 18. ^[1]

Состојбата на обидот не се определува само со изјавата на лицето „сторив сè“. Мора да се утврдат структурата на делото, фактички извршеното и развојот на причинскиот процес. Претставата на лицето за можноста за довршување е важна и при оценување дали откажувањето било по сопствена волја.

Спречувањето може да се постигне со вклучување трети лица ако поведението на лицето фактички придонесува за запирање на последиците. Законот не бара лично да го изврши секое техничко спасувачко дејствие. Но изразена желба да се помогне, без ефективно спречување кај довршен обид, не е исто со основот според член 18(3).

Ако последицата се спречи независно од лицето, преку туѓа интервенција или случајност, корисниот напор мора да се разграничи од законското барање за спречување. Неуспешен напор може да биде релевантен за казната, но не смее автоматски да се претстави како успешно доброволно откажување.

4. Постапување по сопствена волја и надворешни пречки

Доброволноста не значи нужно морално каење. Законот како мерило го користи постапувањето по сопствена волја, а не морална преобразба. Стравот од идна казна, сочувството, менувањето лични интереси или осознавањето на последиците може да имаат различно значење зависно од околностите. Важно е дали лицето се откажува иако го восприема довршувањето како можно или престанува поради препознаена пречка што го прави невозможно. ^[1]

Оваа разлика не се решава со механички психолошки тест. Појавувањето друго лице може во еден случај да е непремостлива пречка, а во друг повод за независно преиспитување додека продолжувањето останува можно. Мора да се утврдат конкретните факти, восприемањето на лицето и причината за престанување.

Привремено чекање, бегство по неуспех и престанување кога средствата се исцрпени не се исто со откажување. Сепак, обвинителството не може едноставно да претпостави надворешна принуда затоа што не верува во тврденото каење. Доброволноста се оценува од доказите, а не од општа карактеризација на лицето.

5. Повлекување на поттикнувач или помагач

Член 22 утврдува самостојни услови за ослободување од казна на поттикнувач или помагач: повлекување по сопствена волја и спречување на дејствието или неговите криминални последици. Самото изјавување дека веќе не го одобрува заедничкиот потфат не е доволно. Веќе доставените средства, информации или помош може да продолжат да дејствуваат по формалното дистанцирање. ^[1]

Затоа мора да се испита дали помошта била неутрализирана и како лицето влијаело врз спречувањето. Едноставна порака „се повлекувам“ може да го нема потребниот ефект, додека навремено дејствие што го запира извршувањето може да биде решавачко. Одговорот зависи од фактичкиот ефект, а не од формата на известување.

Овие посебни правила не можат без разграничување да се применат на секој соизвршител. Кај директен учесник, анализата мора да ги опфати неговиот придонес, стадиумот на заедничко извршување и применливоста на откажување од обид. Напуштањето на местото не го брише веќе извршениот дел од делото.

6. Судски насоки: откажувањето не е исто со неуспех

Пресуда бр. 152 од 2 јуни 2017 година во кривичен предмет бр. 325/2017 на Врховниот касационен суд разликува довршен обид за давање поткуп од доброволно откажување. Во тој случај службеното лице ја одбило понудената корист и презело мерки за разоткривање на поведението; немало активни дејствија на обвинетиот за да се спречат последиците. Судот не го применил член 18(3). ^[2]

Заклучокот се однесува на конкретната форма на извршување што се состои од „давање“. Не смее да се пренесе на секоја понуда или ветување поткуп, кои се одделни законски форми. Пошироката поука е дека неуспех предизвикан од примателот или органите не станува доброволно откажување само затоа што лицето не продолжува.

7. Активното каење нема единствен правен ефект

„Активно каење“ е корисно како опис на поведение што ја ограничува штетата, ги обновува засегнатите интереси или му помага на правосудството. Не е универзален самостоен институт со идентични последици за секое дело. Правната анализа мора да ја утврди конкретната одредба и поведението што таа го бара.

Кога украдениот имот се врати или надомести, член 197 предвидува намалено казнување во наведените ситуации и во конкретен временски рок. Кражбата генерално не се брише. Релевантната граница е завршувањето на судското изведување докази во прв степен, а не произволно подоцнежно плаќање. Слични посебни правила постојат за одредени форми на проневера. ^[1]

Овие објективни услови не смеат да се заменат со психолошка оцена дали лицето „искрено“ жали за поведението. Кога законот му дава значење на обновувањето, мора да се проверат неговиот обем, време и однос со конкретното дело. Личното поведение може одделно да се оцени при казнувањето.

Член 292 илустрира различен модел: под определени услови, повлекување лажно сведочење, вештачење или превод ја отстранува казнивоста. Временските ограничувања се суштински, вклучувајќи барања за правосилноста на релевантната одлука и започнувањето кривично гонење на лицето. Не секое доцно признавање невистинитост влегува во оваа одредба. ^[1]

8. Помош по повредата и вообичаено олеснувачко поведение

Посебните привилегирани форми на дела засновани врз помош по причинување повреда мора да се разграничат од доброволно откажување. Нема „откажување од обид“ за небрежно причинување штета, бидејќи обидот претпоставува умислено дело. Помошта може да следи по штетното дејствие, но да ѝ претходи на конечната последица и да биде релевантна според посебна одредба, без да ја избрише причинската врска. ^[1]

Ако нема посебна одредба, признанието, соработката, надоместот и поведението кон оштетениот може да се земат предвид според член 54 и, ако се исполнети дополнителни услови, член 55. Не ја исклучуваат автоматски одговорноста ниту го претвораат секое дело во полесен случај. И член 78a има сопствени законски претпоставки. ^[1]

На изразеното жалење и фактичкото санирање не смее без образложение да им се даде идентична фактичка тежина. Обратно, користењето на правото на одбрана и оспорувањето на обвинението сами по себе не можат да се третираат како отежнувачко поведение. Отсуството на признание не значи дополнителна вина.

9. Доказен модел и хипотетички пример

Аналитички пример: по започнување умислен напад, лицето веднаш ја пријавува опасноста и помага така што ја спречува последицата. Мора да се утврдат фактичкиот стадиум, доброволната мотивација и причинската улога на преземените мерки. Ако делото веќе е довршено според законската дефиниција, истото поведение се оценува според правилата за последователна помош, а не како ретроактивно откажување.

Потребни се прецизна хронологија и разграничување меѓу поведението на лицето и независна интервенција на трети лица. Телефонски повици, пораки, снимки, медицинска документација и сведочења може да разјаснат кога настанала одлуката и нејзиниот ефект. Ниту морален впечаток ниту конечниот исход гледан изолирано не е доволен.

Кодексот за кривична постапка бара испитување и на инкриминирачките и на ослободувачките околности. Вистински поткрепено тврдење за доброволно откажување бара конкретен судски одговор, а не општа изјава дека „поведението е општествено опасно“. Разликата меѓу првичното криминално поведение и последователното спречување е токму предметот на законскиот поттик. ^[3]

10. Заклучок

Доброволното откажување се однесува на запирање или спречување сè уште недовршено дело, под законски услови. Активното каење е општ поим за различни последователни форми на поведение чии ефекти зависат од конкретно правило. Нивното мешање води или кон неоправдано ослободување или кон неприменување задолжителна поповолна одредба.

Решавачкиот редослед е: стадиум, доброволна мотивација, фактичко дејствие, постигнат превентивен или реститутивен ефект и конкретен законски основ. Кривичното право ги зема предвид не само зборовите по дело туку правно значајното поведение и неговите докажани последици.

Оваа статија е општо изложување на правната теорија и практика. Конкретниот предмет бара разгледување на законот применлив во релевантниот момент и на член 2 од Кривичниот законик. Хипотетичките примери служат само за правна анализа и не опишуваат вистински предмети.