Подготовка, обид и довршување кај дела со сложена криминална активност

Клучни зборови: подготовка; обид; довршено дело; сложено дело; продолжено дело; трајно дело; извршно дејствие.

1. Моментот на довршување се определува од елементите на делото

Кај сложена криминална активност, централното прашање е какво поведение законот обединува во едно дело и кога се исполнети сите негови елементи. Бројот на физички дејствија, траењето на планот и големината на конечно посакуваната корист не даваат самостоен одговор. Појдовна точка мора да биде конкретната законска конструкција. ^[1]

Подготовката, обидот и довршувањето опишуваат различни стадиуми, а не степени на практична решителност. Цврст криминален план не го претвора подготвителното поведение во обид. Обратно, неуспехот да се постигне крајната практична цел не значи дека делото останува недовршено ако неговите законски елементи веќе се исполнети.

Статијата застапува дека стадиумот мора да се определи по, а не пред разјаснување на единството на делото. Сложените, алтернативно формулираните, продолжените и трајните дела имаат различни структури. Примената на една општа формула врз сите нив создава неправилни квалификации.

2. Подготовка и започнување на извршното дејствие

Член 17 од Кривичниот законик ја поврзува подготовката со создавање услови за намераното дело пред да започне извршувањето. Таа е казнива само во изречно предвидени случаи. Набавување средства, избор на цел или координирање идно поведение мора да се оцени во однос на конкретното дело и докажаната умисла. ^[1]

Границата со обид се преминува кога започнува извршното дејствие. Близината во време и место е важна, но не може да го замени тоа правно мерило. Не секое дејствие што непосредно му претходи на делото веќе е негов дел; ниту секое технички подготвително движење останува надвор од обид кога, суштински, законскиот напад започнал.

Во сложен редослед, обвинителството мора точно да го утврди дејствието што го означува почетокот на извршување. Општа изјава дека лицето „почнало да го спроведува планот“ не е доволна ако не е поврзана со конкретниот извршен глагол и другите елементи на делото.

Некажнивоста на подготовка за едно дело не ја исклучува одговорноста за друго дело веќе довршено при подготовката. На пример, незаконитото поседување предмет што самостојно е инкриминирано со закон не го губи тој карактер затоа што предметот е наменет за иден напад. Стекот и можната апсорпција мора да се испитаат во секој случај.

3. Недовршен и довршен обид

Кај обид, извршувањето започнало, но целото дело не е исполнето: или извршното дејствие не е завршено, или е завршено без да настанат намераните општествено опасни последици. Разликата меѓу недовршен и довршен обид се однесува на конкретниот план и објективно извршеното, без желбите на лицето да ги заменат законските елементи. ^[1]

Обидот претпоставува директна умисла кон делото чие извршување започнало. Кај небрежноста нема свесно насочување кон криминалниот резултат што би го оправдало овој стадиум. За дела што вклучуваат дополнителна потешка последица, бараниот психички однос кон неа мора да се испита одделно; таа не станува автоматски предмет на обид само затоа што главното поведение е умислено. ^[1]

Довршен обид не е довршено дело. Лицето може да сторило сè што го барал неговиот план, но отсуството на последицата што ја бара делото ја зачувува релевантноста на член 18. Обратно, можеле да бидат планирани натамошни дејствија иако првите веќе довршиле одделно самостојно дело.

4. Сложеното дело и распределбата на дејствија

Кај сложените дела, законот комбинира елементи што во друга ситуација би можеле да добијат самостојна кривичноправна оцена. Разбојништвото покажува функционална врска меѓу принудата и одземањето. Започнување насилство насочено кон одземањето, со докажана соодветна умисла, може да го смести поведението во стадиум на обид пред да е одземен имотот. ^[1]

Овој редослед не може да се преврти преку ретроспективна оцена. Ако првичното насилство било по друга причина, а одлуката за присвојување настанала подоцна, мора да се утврди фактичкото исполнување на сложеното дело. Заедничкото место и краткиот интервал не можат да ја заменат функционалната и субјективната врска.

Кај кривичното учество, распределбата на извршните дејствија меѓу повеќе лица не го исклучува единството кога се исполнети условите за соизвршителство. Но стадиумот и обемот на одговорност на секое лице не можат да се определат без испитување на неговото учество и умисла. Самото присуство во заеднички редослед не создава соизвршителство. ^[1]

Кога една компонента е довршена, но сложеното дело останува во обид, мора да се испитаат правилата за преклопувачки дела. Истата повреда не може автоматски да се казни двапати, но самостојно причинета дополнителна штета не смее да се апсорбира без законски основ.

5. Алтернативните форми на извршување не се развиваат идентично

Кога одредба содржи повеќе алтернативни извршни дејствија, секоја форма има сопствен момент на довршување. Неуспехот на една форма не значи нужно дека друга останува недовршена. Затоа анализата на „давање“ не може механички да се примени на „нудење“ или „ветување“ кога законот ги уредува одделно. ^[1]

Во пресуда бр. 152 од 2 јуни 2017 година во кривичен предмет бр. 325/2017, Врховниот касационен суд ја испитувал конкретната форма на давање поткуп: банкнота била ставена во полициско возило, но полицајците не ја прифатиле. Судот утврдил довршен обид за обвинетото давање. Ова не воспоставува правило дека секоја одбиена корупциска понуда е само обид; важна е точната обвинета форма. ^[2]

Процесната конкретизација е решавачка. Правната оцена не може слободно да се движи меѓу форми ако со тоа суштински се менува фактичкото обвинение и обвинетиот се лишува од можност за одбрана. Преквалификацијата на истите факти мора да се разграничи од воведување ново фактичко тврдење. ^[3]

6. Дела што ја поместуваат кривичноправната заштита порано

Законодавецот понекогаш самостојно инкриминира поведение што, практично, подготвува идни дела. Формирањето или раководењето криминална структура тогаш се оценува според сопственото дело, без нужно да се бара да се случиле сите планирани последователни дела. Тоа не е казнување „обид за идната цел“, туку примена на посебна законска забрана. ^[1]

Теоретската ознака „скратено дело“ ја објаснува оваа законодавна техника. Не дозволува занемарување на елементите на конкретното правило. Комуникацијата меѓу повеќе лица не е доволна само затоа што еден ден би можела да му претходи на дело; конкретните законски карактеристики на самостојното дело мора да се докажат.

Ако планираните напади подоцна се извршат, односите меѓу делата се решаваат според применливите правила. Ниту една теза не е универзално точна: дека претходно инкриминираното поведение секогаш го апсорбира подоцнежното, или дека секоја врска нужно создава одделно казнување без испитување на преклопувачките дела.

7. Продолженото дело и мешани стадиуми

Кај продолжено дело, индивидуалните дејствија мора да го исполнат член 26. Некои епизоди може да се довршени, додека други остануваат во обид. Законот конкретно ја уредува оваа ситуација: важна е активноста како целина, а казнување за обид се предвидува кога довршените дејствија не влијаат значително врз вкупниот криминален карактер. ^[1]

Затоа формулата „една довршена епизода прави сè довршено“ не е доволна. Релативното значење на довршениот дел мора да се оцени според предметот, размерот, последиците и природата на активноста. Ниту намераните последици од недовршени епизоди смеат да се претстават како фактички претрпена имотна штета.

Во хипотетички пример со еден мал довршен напад и повеќе значително поголеми недовршени епизоди, првото прашање е дали воопшто постои единство според член 26. Дури потоа се применува посебната оцена според став 5. Без докажано единство, секое дело го задржува сопствениот стадиум и се разгледува според правилата за стек.

8. Трајни дела и систематски вршена активност

Довршувањето мора да се разграничи од престанувањето на делото. Кога се одржува незаконита состојба, како инкриминирано поседување, елементите може веќе да се исполнети додека поведението продолжува со тек на време. Подоцнежното престанување не го враќа во обид. Важни се конкретното дело и секое посебно ослободување од казна. ^[1]

Кај дела што бараат систематско поведение или активност вршена како занимање, бројот на дејствија не смее да се определува со универзално правило пренесено на сите дела. Содржината на релевантниот елемент произлегува од конкретната одредба и нејзиното применливо толкување. Едно дејствие и намера еден ден да се повтори не го докажуваат автоматски целото сложено дело.

Обидот кај такви конструкции бара особено внимателно испитување: дали започнало извршувањето на законски опишаното дело или постои само една претпоставка за идна криминална активност? Ниту општо дозволување ниту општо исклучување обид само поради ознаката „сложено дело“ не е оправдано.

9. Откажување, казнување и доказниот редослед

Доброволното откажување се оценува според фактички достигнатиот стадиум. Кај довршен обид не е доволно само да се престане со дејствување: лицето мора по сопствена волја да ги спречи релевантните последици. По довршување, последователното санирање обично се оценува според применливите посебни одредби и правила за казнување, а не со враќање на член 18(3). ^[1]

Член 18(2) не воспоставува автоматско преполовување на казната. За обид, во пропишаната правна рамка се земаат предвид степенот на реализирање на умислата и причините поради кои делото останало недовршено. Натамошното ублажување бара сопствени законски услови. ^[1]

Сигурниот практичен редослед ги индивидуализира фактите и умислата, ја утврдува законската структура на едното или повеќето дела, ги определува почетокот на извршувањето и довршувањето и потоа ги решава откажувањето, преклопувачките дела и казнувањето. Нецелосното докажување на последицата не може да се надмине со произволно проширување на поимот обид. ^[3]

Сложената криминална активност бара попрецизна, а не послободна квалификација. Стадиумот е правен заклучок изведен од докажани факти и конкретното дело. Не произлегува од општ впечаток колку лицето се приближило до практичен успех.

Оваа статија е општо изложување на правната теорија и практика. Конкретниот предмет бара разгледување на законот применлив во релевантниот момент и на член 2 од Кривичниот законик. Хипотетичките примери служат само за правна анализа и не опишуваат вистински предмети.